Rok 2025 był pierwszym pełnym rokiem funkcjonowania nowego systemu finansowania jednostek samorządu terytorialnego, wprowadzonego ustawą z października 2024 r. Raport NIST podejmuje próbę oceny rzeczywistych skutków reformy na podstawie wykonania budżetów samorządowych, przedstawiając syntetyczną analizę zmian dochodów JST w pierwszym roku obowiązywania nowych regulacji.
Celem opracowania jest odpowiedź na podstawowe pytania: czy dochody jednostek samorządu terytorialnego faktycznie wzrosły, jak zmiany te rozłożyły się pomiędzy różne typy i kategorie JST oraz czy nowy system sprzyja pogłębianiu, czy raczej ograniczaniu istniejących różnic dochodowych. Analiza opiera się na pełnych danych budżetowych za 2025 rok, z uwzględnieniem inflacji, przy czym – ze względu na ich incydentalny i niesystematyczny charakter – z analizy wyłączono dotacje celowe.
W raporcie przedstawiono w szczególności:
- ogólną zmianę poziomu dochodów JST w Polsce w latach 2024–2025, zarówno w ujęciu nominalnym, jak i realnym, z wyłączeniem dotacji celowych,
- skalę i zróżnicowanie zmian dochodów poszczególnych jednostek, ze wskazaniem samorządów, które odnotowały realny wzrost lub spadek dochodów,
- porównanie efektów reformy pomiędzy różnymi typami JST – gminami (wiejskimi i miejskimi), powiatami, miastami na prawach powiatu oraz samorządami wojewódzkimi,
- analizę zmian dochodów w zależności od poziomu zamożności jednostek, pozwalającą ocenić, czy nowy system sprzyja bogatszym czy uboższym samorządom,
- porównanie efektów reformy według wielkości jednostek, ze szczególnym uwzględnieniem różnic między małymi gminami a dużymi miastami,
- zróżnicowanie regionalne zmian dochodów, pokazujące, czy i w jakim stopniu skutki reformy różnią się między poszczególnymi częściami kraju,
- wstępne wnioski dotyczące kierunku zmian w systemie finansów samorządowych, wraz ze wskazaniem ograniczeń analizy i obszarów wymagających dalszych, pogłębionych badań.
Analiza wykonania budżetów jednostek samorządu terytorialnego w 2025 roku po pierwszym roku obowiązywania nowej ustawy o finansowaniu samorządów wskazuje na ogólną poprawę sytuacji finansowej w porównaniu do roku 2024.
Łączne dochody samorządów w Polsce wzrosły nominalnie z 436 do 472 mld złotych, co po uwzględnieniu 3,6-procentowej inflacji oznacza realny wzrost o nieco ponad 4%. Przy wyłączeniu dotacji celowych wzrost ten był jeszcze wyraźniejszy i wyniósł ponad 5% w cenach stałych.
Zaledwie 2,5% wszystkich samorządów, czyli około 70 jednostek z ponad 2800, odnotowało realny spadek dochodów, przy czym w grupie tej znalazła się połowa samorządów wojewódzkich oraz osiem powiatów.
Największymi beneficjentami zmian okazały się gminy wiejskie, których realne dochody wzrosły przeciętnie o ponad 12%, podczas gdy w stolicach województw wzrost wyniósł trochę ponad 4%, a w samorządach wojewódzkich przeciętnie odnotowano brak zmiany realnego poziomu dochodów (w cenach stałych). Dane te przeczą tezie o faworyzowaniu najzamożniejszych jednostek, gdyż aż w jednej piątej najuboższych gmin realny wzrost dochodów przekroczył 14%, podczas gdy tylko w jednej dziesiątej najzamożniejszych wyniósł 8%. Podobną prawidłowość zaobserwowano w odniesieniu do wielkości jednostek – najmniejsze gminy poniżej 3 tys. mieszkańców zyskały blisko 16%, a duże miasta powyżej 50 tys. mieszkańców niespełna 10%.
Wśród miast na prawach powiatu najbardziej zyskały ośrodki subregionalne o populacji od 50 do 100 tys. mieszkańców, notując wzrost o ponad 9%, podczas gdy w największych metropoliach wyniósł on około 5%.
W ujęciu regionalnym nie odnotowano drastycznych różnic, choć nieco korzystniejsza sytuacja wystąpiła w Polsce wschodniej.
Mimo ogólnie optymistycznego obrazu i zjawiska spłaszczania różnic między samorządami, autorzy raportu zaznaczają, że efekty te mogą być częściowo wynikiem ustawowych mechanizmów przejściowych i wymagają weryfikacji w kolejnych latach. Ponadto wskazano, że ten ogólnie pozytywny obraz nie unieważnia wskazanych w raporcie NIST z grudnia 2025 roku problemów systemowych, takich jak ograniczona autonomia dochodowa, błędy w konstrukcji determinant potrzeb wydatkowych w systemie wyrównawczym, a także słabości algorytmów potrzeb rozwojowych i oświatowych oraz stałe niedofinansowanie edukacji.
- Wnioski z raportu NIST pokrywają się z tymi, które przygotowaliśmy w zakresie m.in. spłaszczania różnic pomiędzy JST, czy też w kontekście 2026 r. A ten może nie być aż tak optymistyczny jak 2025 r. - zwraca uwagę dr Daniel Budzeń, ekspert ds. finansów lokalnych ZMP.
Raport NIST do pobrania TUTAJ .
