Po powitaniu zaproszonych gości przez przewodniczącego Zygmunta Frankiewicza zebrani wysłuchali wystąpienia dyrektora Wojciech Jarczewskiego oraz zastępcy dyrektora Karol Janasa z Instytut Rozwoju Miast i Regionów.
Przedstawiciele Instytutu omówili potencjał rozwoju, a raczej szanse powstrzymania degradacji polskiej sieci osadniczej w kontekście zmian demograficznych. Zaprezentowane zostały prognozy demograficzne, w tym projekcje skurczenia się ludności Polski do 12 mln w 2100 r. oraz dominujące postawy wobec nadchodzących zmian. Od bagatelizowania i wypierania po podejmowanie prób adaptacji oraz poszukiwania korzyści. Przedstawione zostały wyniki niezwykle interesującej analizy policentrycznej sieci osadniczej opartej o średnie natężenie dziennych przemieszczeń mieszkańców (z przekroju rocznego kwiecień 2024 r.–kwiecień 2025 r.) określone na podstawie danych telemetrycznych pochodzących od jednego z największych operatorów komórkowych. W ramach analizy wyodrębniono ok. 70 ośrodków subregionalnych wraz z przestrzennym określeniem skali ich oddziaływania na okoliczne gminy.
W kolejnym wystąpieniu Andrzej Porawski, doradca Zarządu ZMP przedstawił historyczny kontekst umocowania polityki miejskiej w polskim prawie oraz praktyce funkcjonowania administracji centralnej. Były dyrektor Związku Miast Polskich omówił również przykłady systemowej dyskryminacji miast od niekorzystnych rozstrzygnięć dotyczących zarządzania drogami po niekorzystne zmiany prawne w zakresie planowania przestrzennego. Najbardziej obrazowe unaocznienie podejścia administracji centralnej do miast wyłania się jednak z analizy finansów miast. A. Porawski przedstawił porównanie wydatków majątkowych na mieszkańca w latach 2020–2025 pokazujące prawie trzykrotny wzrost tych wydatków w gminach wiejskich w stosunku do niespełna 30-procentowego wzrostu w miastach na prawach powiatu.
Związek Miast Polskich, podobnie jak Unia Metropolii Polskich upatruje szans na poprawę sytuacji miast oraz wzmocnienia ich szans rozwojowych, czy też przeciwdziałania najbardziej dotkliwym skutkom depopulacji w projekcie ustawy o zrównoważonym rozwoju miast. Projekt przygotowywany przez Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej został omówiony przez prof. Jakuba Szlachetko. Jeden z głównych autorów regulacji podkreślił, że projekt ustawy opiera się na zaufaniu do samorządów, dając im dużą swobodę w decydowaniu o kształcie współpracy w ramach trzech głównych mechanizmów:
Komitetów Rozwoju (Współpraca pionowa) – nowatorskiego mechanizmu trójstronnej współpracy zrzeszającego przedstawicieli rządu, samorządu województwa i samorządu lokalnego. Jego głównym celem ma być tworzenie Kart Rozwoju – zwięzłych dokumentów zawierających listy konkretnych przedsięwzięć (głównie inwestycyjnych), które będą wspólnie realizowane i współfinansowane przez wszystkie trzy strony.
Układów Terytorialnych – instytucji odwracających dotychczasową logikę porozumień komunalnych. Pozwalającej mniejszym jednostkom przekazywać realizację swoich zadań jednostkom większym, jeśli jest to bardziej efektywne (np. kilka gmin może przekazać zadania do realizacji powiatowi, zachowując obowiązek ich finansowania).
Związków Rozwojowych – zaawansowanej i elastycznej struktury koordynacyjno-zarządczej dedykowanej do 82 miejskich obszarów funkcjonalnych (skupionych wokół miast centralnych). Tworzenie Związków ma być fakultatywne. Co istotne, mogą one powstać poprzez przekształcenie już istniejących struktur (stowarzyszeń czy związków komunalnych), co pozwali zachować ich dotychczasowy dorobek, majątek i kadry. Związki mają zajmować się m.in. planowaniem rozwoju ponadlokalnego (np. obsługą funduszy typu ZIT), integracją i organizacją publicznego transportu zbiorowego, mobilnością miejską oraz adaptacją do zmian klimatu. Związki nie mają być instytucjami „rozdającymi”, ale realnie wykonującymi zadania.
W następującej po wystąpieniach dyskusji przedstawiciele korporacji samorządowych, samorządowcy oraz senatorowie – członkowie komisji podkreślali skalę wyzwania, jakim jest prognozowana depopulacja kraju oraz konieczność podjęcia przez państwo polskie działań łagodzących jej skutki. Narzędzia współpracy miast zaproponowane w omawianym projekcie ustawy uznano za pierwszy krok w tym kierunku.
